آشنایی با کرم ساقه خوار برنج و راهکار مدیریت آن

مقدمه

کرم ساقه خوار نواري (Chilo suppressalis) یکی از آفات مهم محصول برنج در جهان و شالیزارهاي شمال ایران است. این حشره، گیاه برنج را از مرحله نشا تا رسیدگی محصول مورد حمله قرار می‌دهد. کرم ساقه خوار، دارای 2 تا 3 نسل در سال است که در نسل اول موجب مرگ جوانه مرکزی گیاه برنج و در نسل دوم باعث سفیدشدن خوشه می‌شود و در صورت عدم مدیریت مناسب می‌تواند خسارت اقتصادی به محصول وارد کند.

مشخصات آفت

شب‌پره‌هاي ماده به رنگ زرد مایل به قهوه‌اي یا زرد روشن و شب‌پره‌هاي نر این آفت تقریباً خاکستری‌رنگ هستند. لاروها، قهوه‌اي متمایل به خاکستري و داراي پنج نوار تیره هستند که سه نوار در قسمت پشتی و دو نوار در قسمت پهلوها قرار دارند. طول لاروهاي کاملاً رشدیافته 17 تا 26 میلی‌متر هستند. شفیره به رنگ قهوه‌اي روشن بوده و سپس به رنگ قهوه‌ای تیره در می‌آید. یک‌سوم انتهاي بدن شفیره به سمت پشت خمیده است و قسمت انتهایی آن داراي دو زایده قلاب مانند است. طول شفیره 12 تا 15 میلی‌متر و قطر آن 3.5 – 2.5 میلی‌متر است. تخم‌هاي تازه گذاشته شده سفید متمایل به زرد بوده که توسط یک ماده چسبناك کف مانند پوشش داده می‌شوند. تخم‌ها قبل از تفریخ کاملاً تیره و سیاه هستند.

دسته تخم، لارو، شفیره و حشره کامل آفت (به ترتیب از راست به چپ)

بیولوژی آفت

زمستان‌گذرانی آفت به شکل لاروهای بالغ در ساقه‌های برنج باقیمانده در مزرعه و یا داخل علف‌‍‌های هرز است. اين آفت در شمال ايران 2 تا 3 نسل در سال دارد. لاروهای این آفت 24 ساعت پس از تفریخ از غلاف برگ وارد ساقه می‌شوند و در یک دوره طولانی 30 الی 40 روزه از ساقه برنج تغذیه می‌کنند که موجب بروز خسارت می‌شوند. نسل اول يا نسل زمستانه آفت در اوايل ارديبهشت ظاهر مي‌شود كه اين موقع مصادف با زمان نشاکاری است. خسارت نسل اول بيشتر در مزارعي است كه زودتر نشا شده‌اند. پروانه‌هاي نسل دوم در اواسط تیرماه ظاهر می‌شوند و در اوايل مرداد جمعیت آن به اوج خود مي‌رسد. در اين زمان بسياري از ارقام برنج در حال خوشه دادن بوده و برنج‌هاي زودرس از خطر آفت مصون مي‌مانند. درصورتی‌که نسل سوم آفت ايجاد شود، اين نسل مصادف با برداشت برنج خواهد بود و فقط روي ارقام بسيار ديررس و برنج‌هاي دیر نشا شده خسارت وارد مي‌آورد.

نحوه خسارت

لاروها ضمن تغذیه از بافت‌هاي مختلف گیاه برنج، چهار علائم مشخص در میزبان ایجاد می‌کنند:

• خسارت پارانشیمی که به‌صورت خطوط موازي و سفیدرنگ روی برگ مشاهده می‌شود و ناشی از تغذیه پارانشیم برگ برنج توسط لاروهاي سن اول هر نسل روي برگ گیاه است.
• خسارت غلاف برگ که با تغذیه لاروهاي سنین اولیه از قسمت درونی غلاف برگ برنج اتفاق افتاده و به‌صورت زردي عمومی غلاف برگ و معمولاً دو تا سه هفته بعد از نشاکاري در زمین اصلی دیده می‌شود.
• خسارت مرگ جوانه مرکزي که مربوط به زمانی است که لاروها وارد ساقه اصلی برنج شده و با تغذیه از بافت درونی ساقه موجب زرد و خشک‌شدن آن خواهند شد. این علامت را به‌اصطلاح hearts dead گویند و در مرحله رویشی گیاه رخ می‌دهد.

خسارت سر سفیدي خوشه که این علامت مربوط به خسارت نسل دوم آفت است که مصادف با خوشه رفتن و گل دادن گیاه برنج در مرحله زایشی است. تغذیه لارو از قسمت درونی ساقه مانع حرکت شیره گیاهی و پر شدن دانه‌ها شده و همین امر منجر به سفیدشدن خوشه می‌شود که به‌اصطلاح whiteheads گویند. خوشه‌هاي سفید و پوك شده برنج در مزرعه به حالت افراشته نسبت به خوشه‌هاي سالم قابل‌مشاهده هستند.

سفید شدن خوشه در اثر خسارت آفت ساقه خوار برنج

کنترل آفت

جهت مبارزه با آفت کرم ساقه خوار برنج، مدیریت تلفیقی مورد تأکید است.

مبارزه زراعي و مکانیکی

نظیر کاشت واريته مقاوم، شخم‌هاي اول و دوم، آب تخت پاییزه و زمستانه، رهاسازي ماکیان در اراضی شالیزاري، نصب تله نوری، انجام تناوب زراعي در مزرعه، حذف و انهدام پنجه‌هاي آلوده و حذف علف‌های هرز

مبارزه بیولوژیکی

استفاده از زنبور تریکوگراما توصیه می گردد.

مبارزه شیمیایی

استفاده از سموم مناسب نظیر دیازینون گرانول، فیپرونیل و… در زمان مناسب جهت کنترل آفت استفاده گردد.