فهرست مطالب
چرخه زندگی کرم ساقهخوار
کرمهای ساقهخوار از آفات مهم بسیاری از درختان میوه، بهویژه درختان هستهدار، محسوب میشوند. این آفات شامل گونههای مختلفی هستند که بسته به شرایط اقلیمی و نوع میزبان متفاوتاند. بسیاری از گونههای مهم آنها به راسته پروانهها (Lepidoptera) تعلق دارند، هرچند در برخی موارد گونههایی از راسته سوسکها (Coleoptera) نیز به عنوان ساقهخوار شناخته میشوند. حشرات کامل معمولاً در بهار یا اوایل تابستان از شفیره خارج میشوند و پس از جفتگیری، حشرات ماده تخمهای خود را در شکافهای پوست درخت، روی تنه، شاخهها یا در نزدیکی جوانهها قرار میدهند. پس از تفریخ تخمها، لاروهای جوان به سرعت به داخل بافت شاخه یا تنه نفوذ کرده و شروع به حفر دالان و تغذیه از بافتهای داخلی درخت میکنند. این مرحله لاروی مهمترین و خسارتزاترین مرحله زندگی آفت است. لاروها پس از تکمیل رشد خود معمولاً در همان دالانها یا در زیر پوست درخت تبدیل به شفیره میشوند و پس از طی دوره شفیرگی، حشرات کامل از شفیره خارج شده و چرخه زندگی آفت دوباره تکرار میشود. در بسیاری از گونههای کرم ساقهخوار، زمستانگذرانی به صورت لارو در داخل شاخه یا تنه درخت انجام میگیرد.
خسارت کرم ساقهخوار در درختان میوه
لاروهای کرم ساقهخوار با تغذیه از بافتهای داخلی شاخهها و تنه درختان باعث ایجاد اختلال در انتقال آب و مواد غذایی در آوندهای گیاه میشوند. این اختلال به تدریج موجب ضعف عمومی درخت، کاهش رشد رویشی و کاهش عملکرد محصول میگردد. از علائم رایج آلودگی میتوان به خشک شدن سرشاخهها، پژمردگی برگها، کاهش باردهی و در موارد شدید خشک شدن کامل شاخه یا حتی درخت اشاره کرد. در محل ورود لارو به شاخه یا تنه معمولاً سوراخهایی مشاهده میشود که اطراف آنها با فضولات لاروی و مواد شبیه خاکاره پوشیده شده است. گاهی نیز خروج صمغ از محل سوراخها دیده میشود که نشاندهنده فعالیت لارو در داخل بافت چوب است. در صورت گسترش آلودگی، استحکام شاخهها کاهش یافته و ممکن است شاخهها در اثر باد یا وزن میوه شکسته شوند.
روشهای زراعی و مکانیکی کنترل آفت
یکی از مؤثرترین روشهای مدیریت کرم ساقهخوار، انجام اقدامات پیشگیرانه زراعی و مکانیکی در باغ است. در زمان هرس زمستانه یا اوایل بهار باید شاخههای خشک، ضعیف یا مشکوک به آلودگی شناسایی شده و از درخت جدا شوند. این شاخهها باید از باغ خارج شده و ترجیحاً سوزانده یا دفن شوند تا از گسترش آفت جلوگیری گردد. هرس مناسب علاوه بر حذف منابع آلودگی، باعث افزایش نفوذ نور و بهبود تهویه در داخل تاج درخت میشود و شرایط را برای کاهش فعالیت آفات و افزایش کارایی دشمنان طبیعی فراهم میکند. همچنین بازدید منظم باغ، بهویژه در اوایل بهار و اواخر تابستان، اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در این زمانها میتوان علائم اولیه آلودگی مانند سوراخهای ایجاد شده روی تنه یا خروج فضولات لاروی را مشاهده کرد. در موارد آلودگی محدود یا در باغهای کوچک، میتوان با استفاده از سیم یا ابزار مناسب لاروها را از داخل دالانها خارج کرده و نابود نمود.
استفاده از روشهای بیولوژیک در کنترل آفت
در مدیریت تلفیقی آفات، استفاده از عوامل بیولوژیک و حفظ دشمنان طبیعی نقش مهمی در کاهش جمعیت کرمهای ساقهخوار دارد. در طبیعت گونههایی از زنبورهای پارازیتوئید وجود دارند که تخم یا لارو این آفات را مورد حمله قرار داده و موجب کاهش جمعیت آنها میشوند. علاوه بر این، برخی حشرات شکارگر مانند کفشدوزکها و بالتوریها ممکن است از تخمها یا لاروهای جوان تغذیه کنند. پرندگان حشرهخوار مانند دارکوبها نیز با تغذیه از لاروهای موجود در داخل تنه درخت میتوانند در کاهش جمعیت آفت نقش داشته باشند. برای حفظ این دشمنان طبیعی، کاهش مصرف بیرویه سموم شیمیایی و ایجاد زیستگاه مناسب برای آنها اهمیت زیادی دارد. کاشت گیاهان گلدار شهدزا در حاشیه باغ و حفظ تنوع زیستی از جمله اقداماتی است که میتواند به افزایش جمعیت دشمنان طبیعی کمک کند. همچنین استفاده از عوامل بیولوژیک مانند باکتری Bacillus thuringiensis که برای لارو بسیاری از پروانهها بیماریزا است، در صورتی که در زمان مناسب و در مرحله لاروهای جوان استفاده شود میتواند در کاهش خسارت مؤثر باشد.
کنترل شیمیایی و مدیریت تلفیقی آفت
در شرایطی که میزان آلودگی بالا باشد، استفاده از سموم شیمیایی میتواند به عنوان بخشی از برنامه مدیریت تلفیقی آفات مورد استفاده قرار گیرد. مهمترین نکته در استفاده از سموم، انتخاب زمان مناسب سمپاشی است. بهترین زمان برای سمپاشی زمانی است که لاروها تازه از تخم خارج شدهاند و هنوز به طور کامل وارد بافت چوب نشدهاند، زیرا پس از ورود لارو به داخل شاخه یا تنه، کنترل آنها بسیار دشوار خواهد شد. برای تعیین زمان مناسب کنترل، استفاده از تلههای فرمونی جهت پایش زمان پرواز پروانههای بالغ بسیار مفید است. سمپاشی باید به گونهای انجام شود که تمام قسمتهای درخت، بهویژه تنه، شاخهها و شکافهای پوست درخت به طور کامل پوشش داده شوند. در برخی موارد آلودگی شدید و محدود، میتوان با ایجاد سوراخ کوچک در محل دالان و تزریق مستقیم حشرهکش مناسب، لارو داخل چوب را از بین برد. با این حال توصیه میشود استفاده از سموم شیمیایی تنها در صورت ضرورت و با رعایت اصول ایمنی و با مشورت کارشناسان گیاهپزشکی انجام شود تا از آسیب به محیط زیست و دشمنان طبیعی جلوگیری گردد.
