آبیاری پاییزه | نکات طلایی، اجرای اصولی

مقدمه

آبیاری پاییزه، که پیش از آغاز یخبندان‌های پایدار انجام می‌شود، یکی از مؤثرترین اقدامات مدیریتی در بهبود مقاومت گیاهان چندساله در برابر تنش سرمای زمستان و افزایش توان رشد در ابتدای فصل بهار است- با وجود کاهش تدریجی دمای هوا در پاییز، دمای خاک معمولاً تا مدتی در محدوده فعال فیزیولوژیکی ریشه‌ها باقی می‌ماند؛ بنابراین تداوم تأمین آب در این بازه برای تکمیل ذخایر کربوهیدراتی، جذب عناصر غذایی و حفظ فعالیت متابولیکی ریشه‌ها ضروری است- کمبود رطوبت در این دوره می‌تواند منجر به افت ذخایر انرژی، ضعف رشد بهاره، کاهش تشکیل گل و نهایتاً افت باردهی شود.

از دیدگاه فیزیولوژیکی، رطوبت کافی خاک نقش مهمی در تعدیل تغییرات دمایی دارد. خاک مرطوب دارای ظرفیت گرمایی ویژه بالاتری است و نوسانات دمای آن نسبت به خاک خشک کمتر است؛ این ویژگی از بروز شوک‌های سرمایی و تخریب بافت‌های ریشه جلوگیری می‌کند. افزون بر این، تشکیل و انتقال قندها و نشاسته در ریشه و ساقه، که در آستانه‌ی دوره‌ی خواب زمستانی تشدید می‌شود، فرایندی وابسته به آب است. در شرایط پاییز خشک، این ذخیره‌سازی ناقص مانده و درخت در بهار با توان متابولیکی پایین‌تری از خواب بیدار می‌شود.

از منظر تغذیه‌ای نیز، وجود رطوبت کافی برای جابه‌جایی عناصر کم‌تحرک مانند فسفر (P) و پتاسیم (K) به عمق ناحیه‌ی ریشه (۳۰ تا ۶۰ سانتی‌متر) حیاتی است. در نتیجه، آبیاری پاییزه زمینه نفوذ مؤثرتر این عناصر را فراهم کرده و جذب آنها را بهبود می‌بخشد. حاصل این فرآیند، کاهش تنش آبی اوایل بهار، افزایش نسبت تبدیل گل به میوه و کاهش ریزش اولیه خواهد بود.

زمان‌بندی و شرایط اجرا

زمان مناسب آبیاری پاییزه پس از برداشت محصول و پیش از آغاز یخبندان‌های پایدار است تا آب فرصت نفوذ در خاک را داشته و خاک در لحظه‌ی ورود سرمای شدید، مرطوب ولی غیرماندابی باشد. آبیاری زمستانه تنها در صورت عدم انجماد خاک و پیش‌بینی چند ساعت دمای بالا و مثبت قابل توصیه است.

در اقلیم‌های سرد و کوهستانی، بازه‌ی زمانی مناسب معمولاً از اواخر مهر تا نیمه‌ی آبان است؛ در مناطق معتدل، نیمه‌ی آبان تا اوایل آذر و در اقلیم‌های گرم و خشک، کمی زودتر و توصیه به  آبیاری پیش از یخبندان است.

عمق و حجم آبدهی

هدف از آبیاری پاییزه، تأمین رطوبت تا عمق فعال ریشه‌هاست. به طور مثال در نهال‌ها، رطوبت تا عمق ۳۰ تا ۴۵ سانتی‌متر و در درختان بارده،  عمق۶۰ تا ۹۰ سانتی‌متر کافی است. درختان منفرد را می‌توان با حدود ۴۰ لیتر آب برای هر ۲٫۵ سانتی‌متر قطر تنه (در ارتفاع ۳۰ سانتی‌متری از سطح زمین) آبیاری کرد.

معیار اصلی در آبیاری ویژگی فیزیکی خاک است: در خاک‌های شنی، نفوذ آب، سریع ولی نگهداری آن در خاک کم است، بنابراین حجم بیشتر آب با مدت زمان کوتاه‌تر توصیه می شود؛ در خاک‌های لومی تعادل وجود دارد و در خاک‌های رسی، شدت جریان باید کمتر و مدت آبیاری طولانی‌تر باشد تا از ایجاد رواناب و یا ماندابی شدن آن جلوگیری شود.

ملاحظات فنی و مدیریتی

پیش از آبیاری، وجین علف‌های هرز و پوشش سطح خاک با لایه‌ای نازک از مالچ آلی (با فاصله از طوقه) موجب کاهش تبخیر و تثبیت رطوبت می‌شود. در صورت نیاز به مصرف کودهای فسفره و پتاسه (بر اساس آزمون خاک)، کاربرد آنها پیش از آبیاری موجب نفوذ مؤثرتر به ناحیه‌ی فعال ریشه می‌گردد. محل صحیح آبیاری محدوده‌ی سایه‌انداز درخت می باشد.

در اراضی شور، آبیاری پاییزه فرصتی برای شست‌وشوی املاح تجمع‌یافته است، به شرط اینکه زهکشی خوبی داشته باشد تا از ماندابی شدن و برگشت شوری جلوگیری شود.

تأثیر بر کشت‌های زراعی

در غلات پاییزه مانند گندم و جو، وجود رطوبت کافی در پاییز موجب استقرار بهتر گیاهچه، توسعه‌ی ریشه، افزایش پنجه‌زنی و رشد یکنواخت بهاره می‌شود. همچنین تغییرات رطوبتی همراه با سرمای زمستان می‌تواند بخشی از جمعیت آفات خاکزی را کاهش دهد. در باغ‌هایی با زهکش مناسب، گاهی آبیاری غرقابی سبک در زمستان برای کنترل لاروهای خاکزی به‌کار می‌رود، ولی باید از ماندابی شدن طولانی مدت جلوگیری شود.

حساسیت گونه‌های مختلف

واکنش گیاهان به آبیاری پاییزه متغیر است. مرکبات به‌دلیل ریشه‌های سطحی و حساسیت بالا به خشکی و سرما، بیشترین نیاز را دارند. در هلو و زردآلو، تأمین رطوبت پاییزه به پایداری جوانه‌های گل کمک می‌کند. در سیب و گلابی، تکمیل ذخایر قندی وابستگی مستقیم به وجود آب دارد. پسته و بادام نیز که معمولاً در اقلیم‌های خشک کشت می‌شوند، بدون آبیاری پاییزه در معرض آسیب شدید زمستانه قرار می‌گیرند.

محدودیت‌ها

مهم‌ترین ریسک‌های آبیاری پاییزه عبارت‌اند از:

• انجام آبیاری درست پیش از یخبندان و خطر یخ‌زدگی سطح خاک و طوقه؛
• ماندابی شدن خاک‌های سنگین و با زهکشی ضعیف
• اجرای آبیاری زمستانه در خاک منجمد
• آبیاری صرفاً کنار تنه به‌جای محدوده‌ی سایه‌انداز؛
• بی‌توجهی به کیفیت آب و نتایج آزمون خاک

نتیجه‌گیری

آبیاری پاییزه به‌موقع، عمیق و متناسب با نوع خاک و شرایط اقلیمی، یکی از مؤثرترین ابزارهای مدیریت تنش زمستانی در درختان و کشت‌های پاییزه است. اجرای صحیح آن موجب بهبود وضعیت فیزیولوژیکی ریشه‌ها، تسهیل جذب عناصر غذایی، افزایش راندمان کوددهی، کاهش خسارت سرما و ارتقای عملکرد در فصل رشد می‌شود. آبیاری زمستانه تنها در شرایط عدم یخ‌زدگی خاک و بارندگی کم توصیه می‌گردد و باید سبک انجام شود.