هرس زمستانه درختان؛ بعد از ریزش برگ و قبل از بیدار شدن جوانه

تعریف و بازه زمانی

هرس زمستانه به حذف انتخابی شاخه‌ها در دوره خواب فیزیولوژیک درختان گفته می‌شود؛ یعنی از پس از ریزش کامل برگ‌ها تا پیش از تورم جوانه‌ها در اواخر زمستان/اوایل بهار. در این بازه، جریان شیره خام حداقل است و درخت کمترین تنش را تجربه می‌کند.

مبانی فیزیولوژیک

1. خواب جوانه‌ها (Dormancy): در دمای پایین و روزهای کوتاه، فعالیت مریستمی کاهش می‌یابد. هرس در این زمان باعث می‌شود انرژی ذخیره‌شده (کربوهیدرات‌ها) در بهار به شاخه‌های منتخب هدایت شود.
2. تعادل ریشه–ساقه: حذف بخشی از تاج، نسبت ریشه به ساقه را موقتاً افزایش می‌دهد؛ در نتیجه در بهار، رشد رویشی قوی‌تری در شاخه‌های باقی‌مانده دیده می‌شود.
3. کاهش انتقال بیماری‌ها: نبود برگ و رطوبت کمترِ تابستانی، احتمال انتشار پاتوژن‌های برگی را کاهش می‌دهد البته با رعایت ضدعفونی ابزار.

هدف از هرس زمستانه چیست؟

اصلاح ساختار تاج: ایجاد اسکلت قوی با زاویه اتصال مناسب (۴۵–۶۰ درجه) برای تحمل بار میوه/برف.

• بهبود نورگیری و تهویه: کاهش تراکم تاج و نتیجتا افزایش فتوسنتز مؤثر و کاهش بیماری‌های قارچی.
• حذف شاخه‌های بیمار، خشک و متقاطع: کاهش کانون‌های آلودگی.
• تنظیم باردهی در درختان میوه: تحریک تشکیل شاخه‌های بارده سال بعد و جلوگیری از سال‌آوری.

اصول هرس صحیح چگونه است؟

• قطع شاخه باید دقیقاً بیرون از یقه انجام شود؛ نه خیلی نزدیک به تنه (آسیب به بافت ترمیمی) و نه با باقی گذاشتن کنده.
• زاویه و محل برش باید در شاخه‌های نازک، 5–3 میلی‌متر بالای جوانه به سمت بیرون و با زاویه ۴۵ درجه انجام شود.
•  در یک فصل نباید بیش از ۳۰٪ حجم تاج حذف شود تا شوک شدید ایجاد نگردد.
• ضدعفونی ابزارهرس به‌ویژه هنگام کار روی درختان مشکوک به بیماری (الکل ۷۰٪ یا محلول‌های مجاز).

انواع هرس

انواع هرس به صورتهای زیر می باشد:

• هرس فرم‌دهی (سال‌های اولیه): انتخاب شاخه‌های اصلی و حذف شاخه های ضعیف.
• هرس باردهی (درختان میوه مانند سیب و گلابی): تنک‌کردن شاخه‌های یک‌ساله قوی، حفظ اسپورها/شاخه‌‌های بارده.
• هرس بازجوان‌سازی (درختان مسن): طی ۲–۳ سال و به‌تدریج برای جلوگیری از شوک.

ملاحظات اقلیمی

• در مناطق بسیار سرد، هرس سنگین را به اواخر زمستان موکول کنید تا خطر سرمازدگی محل برش کاهش یابد.
• در مناطق معتدل، بازه زمانی طولانی‌تر است اما از هرس در روزهای یخبندان شدید پرهیز شود.

مزایا و معایب هرس چیست؟

از مزایای هرس می توان به ساختار بهتر تاج، کاهش تنش، تحریک رشد بهاره، مدیریت بیماری و از معایب آن تحریک رشد رویشی بیش‌ازحد در صورت هرس سنگین، حساسیت موضع برش به سرما در اقلیم‌های سرد اشاره نمود.

از دیگر نکات قابل ذکر اینست که در گونه‌های حساس به «گریه شیره» (مثل افرا و انگور)، هرس درختان زودتر در زمستان انجام شود.

• برای درختان هسته‌دار مستعاستاد شانکر باکتریایی، از هرس در هوای مرطوب خودداری کنید.
• چسب باغبانی فقط در شرایط خاص (برش‌های بسیار بزرگ یا خطر آلودگی بالا) توصیه می‌شود؛ در اغلب موارد، برش صحیح و تمیز کافی است.

نحوه انجام هرس زمستانه از نظر زمان و آماده سازی

زمان مناسب هرس پس از ریزش کامل برگ‌ها تا پیش از تورم جوانه‌ها (اواخر زمستان بهترین زمان در اقلیم‌های سرد) می باشد.

• هرس باید با یک ابزار تیز و ضدعفونی‌شده انجام شود.
• برای پایش درخت باید ابتدا ساختار کلی تاج، شاخه‌های غالب، زاویه اتصال‌ها و علائم بیماری بررسی شود.
• حذف شاخه‌های خشک، بیمار و شکسته که این کار منبع آلودگی را کم می‌کند و اولویت دارد.
• حذف شاخه‌های متقاطع و رو به داخل تاج که برای بهبود نورگیری و تهویه کاهش رطوبت برگ در فصل رشد مناسب است.
• در درختان میوه، تنک‌کردن معمولاً ارجح است تا از رشد رویشی افراطی جلوگیری شود.

تکنیک برش صحیح (مبنای فیزیولوژیک)

• برش روی یقه شاخه:
  یقه حاوی بافت‌های ترمیمی (Callus) است؛ برش باید درست بیرون از آن انجام شود تا زخم سریع‌تر کالوس ببندد.
• روش سه‌برشی برای شاخه‌های قطور:
  1. برش زیرین ۲۰–۳۰ سانتی‌متر دورتر از تنه
  2. برش از بالا کمی جلوتر برای جدا شدن وزن شاخه
  3. برش نهایی نزدیک یقه
     این روش از پارگی پوست جلوگیری می‌کند.
• زاویه برش در شاخه‌های نازک: ۳–۵ میلی‌متر بالای جوانه رو به بیرون و با شیب ملایم (≈۴۵°).

الف) درختان جوان (فرم‌دهی)

• ایجاد اسکلت 5–3 شاخه اصلی با فاصله عمودی مناسب (۱۵–۳۰ سانتی‌متر).
• حذف شاخه‌های با زاویه کم (<30°) به‌دلیل ضعف مکانیکی.

ب) درختان بارده

• حذف شاخه‌های یک‌ساله بسیار قوی و عمودی (نرک‌ها).
• حفظ شاخه‌چه‌های بارده کوتاه (اسپورها در سیب و گلابی).
• توزیع یکنواخت بار در تاج برای جلوگیری از سال‌آوری.

ج) درختان مسن (بازجوان‌سازی)

• طی 2–3 سال و تدریجی انجام شود.
• حذف شاخه‌های پیر و کم‌بار برای تحریک رشد شاخه‌های جوان.

ملاحظات

هرس در هوای بارانی یا یخبندان شدید انجام نشود.

• ابزار بین درختان مشکوک به بیماری ضدعفونی گردد.
• در برش‌های بسیار بزرگ، در صورت خطر آلودگی بالا می‌توان از پوشش محافظ استفاده کرد، ولی برش تمیز و صحیح مهم‌تر است.