فهرست مطالب
مقدمه
ورمیکمپوست مادهای طبیعی است که از فعالیت کرمهای خاکی بر روی پسماندهای آلی تولید میشود. در این روش، ضایعات آلی مانند کود حیوانی، ضایعات غذایی و گیاهی (برگ، شاخههای هرس شده)، توسط کرمهای خاکی و میکروارگانیسمهای خاک تجزیه شده و به کود گیاهی غنی و پایدار تبدیل میشوند. استفاده از چنین کودهای آلی در کشاورزی سابقهای دیرینه دارد و تحقیقات علمی نشان دادهاند که افزودن ورمیکمپوست به خاک میتواند ساختار خاک را بهبود بخشد، حاصلخیزی آن را بالا برد و عملکرد محصولات را افزایش دهد. ورمیکمپوستسازی یک فرآیند غیرترموفیلیک (غیرگرمایی) و ساده است که در دمای معمولی محیط انجام میشود و در پایان محصولی سالم، بدون بو و عاری از عوامل بیماریزا به دست میآید. این روش کمهزینه و دوستدار محیط زیست بهشمار میرود و بهعنوان یک راهکار مؤثر بازیافت پسماندهای آلی مطرح است.
منابع مواد آلی قابل استفاده
انواع مختلف مواد آلی میتوانند مواد اولیه ورمیکمپوست باشند. بهعنوان نمونه میتوان به کودهای دامی (گاو، اسب، گوسفند و …)، ضایعات غذایی منزل و آشپزخانه، ضایعات کشاورزی (برگ و ساقه گیاهان، پوست میوه و سبزی) اشاره کرد. در عمل، مخلوط کردن این مواد با نسبت مناسب و تأمین شرایط رطوبتی و تهویه مطلوب، منجر به تغذیه کرمها و تولید ورمیکمپوست با کیفیت میشود.
ویژگیهای فیزیکی، شیمیایی و زیستی ورمیکمپوست
ورمیکمپوست خواص ویژهای دارد که آن را از بسیاری از مواد آلی دیگر متمایز میکند. برخی از مهمترین ویژگیهای آن عبارتند از:
- شکل فیزیکی: ظاهری شبیه پیتماس (خاکبرگ نرم) دارد که سبک و نرم است. تخلخل آن بالا بوده و هوادهی و زهکشی مناسبی فراهم میکند، در عین حال توانایی بالایی در نگهداری رطوبت دارد.
- توان حفظ عناصر غذایی: ورمیکمپوست قابلیت جذب و نگهداری بسیار بالایی برای عناصر غذایی مانند ازت، فسفر، پتاسیم، کلسیم و منیزیم دارد و آنها را بهصورت تثبیتشده نگه میدارد.
- pH متعادل: معمولاً pH ورمیکمپوست نزدیک خنثی (حدود 5/6 تا 5/7) است، یعنی نه اسیدی و نه قلیایی شدید. چنین pH متعادلی برای بیشتر گیاهان مطلوب است.
- رطوبت بهینه: مقدار رطوبت در ورمیکمپوست نهایی معمولاً در حدود ۴۵ تا ۶۰ درصد است که شرایط مناسبی برای نگهداری و کاربرد در مزرعه فراهم میکند.
از نظر شیمیایی، ورمیکمپوستسازی سبب افزایش غلظت عناصر غذایی و تشکیل مواد آلی پایدار (هوموس) میشود. عبور مواد اولیه از دستگاه گوارش کرمها و فعالیت میکروبی فراوان داخل آنها، باعث تسریع در شکسته شدن ترکیبات پیچیده آلی و تشکیل ترکیبات هوموسی میگردد. به همین دلیل، درصد عناصر غذایی (بهویژه ازت و فسفر) در ورمیکمپوست نسبت به کود دامی خام بالاتر است. برای مثال، ورمیکمپوست تهیهشده از مخلوط کود گاوی و اسبی، میزان کربن آلی و نیتروژن کل بسیار بالایی دارد و بیش از ۱۰۰۰ میلیگرم نیترات در هر کیلوگرم آن گزارش شده است. در مقابل، ورمیکمپوست حاصل از ضایعات شهری معمولاً ترکیب ضعیفتری دارد. ترکیب شیمیایی دقیق ورمیکمپوست به مواد اولیه بستگی دارد، ولی بهطور کلی میتوان گفت که آنزیمهای کرمها و باکتریهای همراه، جذب عناصر غذایی را آسانتر کرده و تغییرات شیمیایی مفیدی ایجاد میکنند. ورمیکمپوست حاوی مقادیر قابل توجهی از اسیدهای هیومیک و فولویک است که ساختار آنها شبیه هیومیکهای خاکهای طبیعی است. این اسیدها نقش مهمی در بهبود ساختمان خاک و ظرفیت تبادل کاتیونی دارند و توانایی بالایی در کمپلکسسازی فلزاتی مانند آهن و مس دارند؛ به این معنا که عناصر فلزی مورد نیاز گیاه را در فرم قابل جذب برای ریشه حفظ میکنند. از نظر بیولوژیکی، ورمیکمپوست بسیار غنی است. جمعیت باکتریها، قارچها، اکتینومیستها و موجودات مفید دیگر در آن بیشتر از کمپوست عادی و حتی بسیاری از خاکهای کشاورزی است. این میکروارگانیسمهای مفید، نقش کلیدی در تجزیه بیشتر مواد آلی و فعال کردن مواد مغذی ایفا میکنند. افزون بر این، در بسیاری از مطالعات نشان داده شده که ورمیکمپوست میتواند برخی از عوامل بیماریزا و آفات خاکی را کاهش دهد و به طور همزمان جمعیت نماتدهای مفید را افزایش دهد.
تأثیر ورمیکمپوست بر رشد گیاه و خاک
بهکارگیری ورمیکمپوست در خاکها و بسترهای کشت تأثیرات بسیار مثبتی بر جوانهزنی، رشد اولیه و عملکرد گیاهان داشته است. پژوهشهای متعدد نشان میدهند که حتی افزودن درصد کمی از ورمیکمپوست به خاک بستر، باعث افزایش سرعت جوانهزنی بذر و رشد نشاهای گیاهی میشود. در آزمایشهای گلخانهای روی گیاهانی مانند نخودفرنگی، کاهو، گوجهفرنگی، کلم، تربچه و سایر صیفیجات، مقادیر مناسب ورمیکمپوست به افزایش بیواسطه عملکرد کمک کرده است. به عنوان مثال گزارش شده که مخلوط کردن ورمیکمپوست در حدود ۶ تا ۱۰ درصد با بستر کاشت برای گیاهانی مانند فلفل، کاهو و گوجهفرنگی نتایج بهینهای به همراه دارد.
گوجهفرنگی: حدود ۸–۱۰٪ ورمیکمپوست در بستر.
کاهو و سبزیجات برگی: حدود ۸٪ ورمیکمپوست.
فلفل و برخی صیفیجات: حدود ۶٪ ورمیکمپوست.
با این حال، استفاده بیش از حد ورمیکمپوست نیز توصیه نمیشود. درصدهای بالاتر از این مقدار (بهخصوص نزدیک به ۱۰۰٪ استفاده از ورمیکمپوست) معمولاً منجر به کاهش رشد گیاه میشوند؛ دلیل آن افزایش هدایت الکتریکی (شوری) خاک و تجمع بیش از حد برخی عناصر غذایی است که میتواند برای گیاهان مضر باشد. بنابراین تجربهها نشان داده است که حداکثر مزایا در هنگام ترکیب غلظتهای پایین ورمیکمپوست (مثلاً ۵ تا ۲۰ درصد از حجم بستر) حاصل میشود. ورمیکمپوست علاوه بر افزایش مستقیم عملکرد، اثرات دیگری نیز بر کیفیت خاک دارد. با افزودن این ماده آلی، مقدار ماده آلی خاک افزایش یافته و ساختار خاک بهبود مییابد؛ به شکلی که نفوذ آب بهتر شده، تهویه خاک بیشتر و فرسایش کاهش مییابد. از سوی دیگر، چون مواد غذایی به تدریج و در ترکیبهای آلی آزاد میشوند، میزان شسته شدن نیترات به آبهای زیرزمینی کاهش مییابد. این مزیت محیط زیستی سبب میشود که ورمیکمپوست به جای کودهای شیمیایی توصیه شود. همچنین گزارش شده که ورمیکمپوست میتواند پاتوژنهای متداول خاک مانند قارچهای ریزوکتونیا یا پیتیوم را کاهش دهد و در مقابل، جمعیت نماتدهای مفید را تحریک کند؛ بنابراین ورمیکمپوست نقشی دوگانه در تغذیه و حفاظت از گیاه دارد.
