توری ضد حشره گلخانه | کاربردها و نکات مهم انتخاب

ضرورت استفاده از توری‌های ضدحشره در گلخانه‌ها

آفات گیاهی به‌واسطه تغذیه مستقیم از گیاهان و انتقال بیماری‌ها می‌توانند عملکرد و کیفیت محصول را به‌طور قابل‌توجهی کاهش دهند.  به‌ویژه در گلخانه‌ها که شرایط محیطی گرم و مرطوب برای آفات فراهم است و دشمنان طبیعی کمتر حضور دارند، خسارت آفات به شدت افزایش می‌یابد. از سوی دیگر، استفاده‌ی نادرست از سموم شیمیایی هم پیامدهای زیان‌باری برای سلامت انسان و محیط‌زیست دارد و به توسعه مقاومت حشرات می‌انجامد. در این شرایط، نصب مانع فیزیکی از ورود آفاتجلو گیری کرده و نقش محوری در کاهش آسیب‌ها ایفا می‌کند. توری‌های ضدحشره، به‌عنوان یک واسط فیزیکی، از ورود اکثر حشرات مزاحم به داخل گلخانه جلوگیری کرده و در نتیجه میزان مصرف سموم را به‌طور چشمگیری کاهش می‌دهند​. مطالعات نیز نشان داده‌اند که استفاده از این توری‌ها به کنترل شیمیایی آفات کمک می‌کند. به‌عبارت دیگر، توری‌های ضدآفت به‌مثابه ابزاری کارآمد در راهبردهای IPM (مدیریت تلفیقی آفات) عمل کرده و امکان بهره‌گیری از روش‌های غیرشیمیایی مدیریت آفت را فراهم می‌آورد​.

انواع توری‌های ضدحشره و استانداردهای فنی

توری‌های ضدحشره از نظر ساختار و جنس مواد اولیه متنوع هستند. معمولاً این توری‌ها از رشته‌های پلی‌اتیلن با چگالی بالا (HDPE)  تهیه می‌شوند که ماده‌ای غیرسمی، مقاوم در برابر آب و با دوام در برابر اشعه فرابنفش است​. مواد پلی‌پروپیلن نیز گاهی برای لایه‌های غیربافته (non-woven) به کار می‌رود که بیشتر برای محافظت موقت روی گیاهان مورد استفاده قرار می‌گیرد. از نظر بافت، دو دسته اصلی وجود دارد: بافت پارچه‌ای (مانند بافت تخت یا لِنو) و بافت راسل با فناوری ماشین‌های نساجی (Raschel)​. در بافت تخت، نخ‌های عرضی و طولی به‌صورت معمولی تار و پود شده‌اند؛ در حالی که بافت لِنو (English weave) دو ردیف نخ عرضی دارد تا پوشش محکمتری ایجاد کند. بافت راسل اما با ایجاد زنجیره‌های طولی و نخ‌های عرضی متصل، رشته‌ها را در هم قفل می‌کند تا از باز شدن ناگهانی توری در اثر باد یا تگرگ جلوگیری نماید​

بخش دیگری از مشخصات فنی توری‌ها، اندازه مش (تراکم سوراخ‌ها)، درصد نفوذ نور و وزن کلی است​ برای مثال مش‌های رایج در گلخانه‌ها شامل مش 30 تا 50 (تعداد سوراخ در هر اینچ) هستند که سایز هر سوراخ از حدود 0.2 تا 0.8 میلیمتر متغیر است. رنگ توری‌ها نیز متنوع است؛ اصولاً توری‌های رایج به رنگ سفید یا سبز و گاه آبی تولید می‌شوند. اخیراً توری‌های رنگی (مثلاً قرمز یا نارنجی) به منظور بهره‌گیری از پاسخ رفتاری (رفتارگریزی) حشرات معرفی شده‌اند که در مواردی (به ویژه برای کنترل تریپس) موفق عمل کرده‌اند. از نظر استانداردهای فنی، تا کنون استاندارد بین‌المللی یکپارچه‌ای برای توری‌های کشاورزی تدوین نشده است؛ تنها برخی استانداردهای ملی محدود (مثلاً استانداردهای ایتالیایی مربوط به فیلم‌ها و پوشش‌های کشاورزی) وجود دارد. این وضعیت لزوم تعیین معیارهای دقیق فنی (مانند تست‌های نفوذ هوا و فشار باد) و کیفیت سنجی توری‌ها را نشان می‌دهد.

اندازه مش توری جهت جلوگیری از ورود حشرات

اثر حفاظتی توری بر ورود حشرات رابطه مستقیمی با اندازه منافذ آن دارد. حشرات در اندازه‌های گوناگون وجود دارند؛ شته‌ها و سفید بالک ها (مانند Bemisia tabaci و Trialeurodes vaporariorum) با سایز بزرگ‌تر (~4-3 میلیمتر) نسبت به حشرات ریزتر مانند تریپس (کمتر از 2 میلیمتر) هستند. پژوهش‌ها نشان می‌دهد منافذی در حدود 0.2 میلیمتر (200 میکرون) برای جلوگیری کامل از ورود تریپس لازم است​. از سوی دیگر، حشرات بزرگ‌تر را می‌توان با منافذ بزرگ‌تر نیز مهار کرد؛ برای مثال توری‌هایی با اندازه سوراخ تقریباً 0.4 میلیمتر (مساحت سوراخ ~0.19 میلیمتر مربع) توانایی جلوگیری از ورود شته‌ها و سفیدک‌ها (سفیدك گلخانه‌ای) را دارند​. همچنین شته هلو (Green peach aphid) و مینوزهای رگبرگ‌خوار با منافذی در حدود 0.9 میلیمتر مربع کاملاً مسدود می‌شوند​. باید توجه داشت که هیچ توری آزمایشی موجود قادر به مسدود کردن صد درصد تریپس‌ها نبوده است​، لذا در عمل تعادل بین منافذ بالای توری و کارآیی حفاظتی آن اهمیت دارد. به طور خلاصه، هرچه هدف آفت کوچک‌تر باشد، به توری ریزتر نیاز است​، اما ظریف‌تر کردن توری هزینه‌های جانبی (کاهش تهویه و نفوذ نور) را در پی دارد.

تأثیر توری‌های ضدحشره بر تهویه، دما و رطوبت گلخانه

نصب توری‌های ریز در دریچه‌ها و پنجره‌های گلخانه منجر به کاهش محسوس جریان هوا و تهویه طبیعی می‌شود. به دلیل نسبت باز (سوراخ) به کل سطح پایین توری، مقاومت هیدرودینامیکی بالایی در برابر عبور هوا ایجاد می‌کند​. نتایج مطالعات نشان داده است که توری‌های با مش فشرده ضریب تخلیه دریچه را کاهش داده و نرخ تهویه گلخانه را به‌طور قابل توجهی پایین می‌آورند؛ در نتیجه سرعت حرکت هوا در داخل گلخانه کم شده و دمای داخلی و رطوبت نسبی افزایش می‌یابد. برای مثال یکی از آزمایش‌ها کاهش حدود 31% در نرخ تهویه هنگام نصب توری گزارش کرده است. به علاوه، تجمع گردوغبار و ذرات بر سطح توری‌ها نیز جریان هوا را محدودتر می‌کند؛ بنابراین تمیز نگه داشتن توری (مثلاً شستشو با آب) برای حفظ منافذ آن ضروری است​. از سوی دیگر، کاهش نفوذ نور خورشید به داخل گلخانه توسط توری‌های مش‌بسته می‌تواند رشد گیاهان را تحت تأثیر قرار دهد. چنانکه برخی مطالعات گزارش کرده اند توری‌های بسیار ریز با کاهش تابش مؤثر نور باعث افت محصول و همچنین در برخی موارد موجب افزایش رطوبت و در نتیجه افزایش بیماری‌های قارچی می‌شوند. به‌منظور جبران این معایب، اغلب لازم است مساحت دریچه‌های گلخانه افزایش یافته یا سیستم‌های تهویه اجباری/سرمایش به کار گرفته شود​، تا شرایط اقلیمی مطلوب برای گیاهان تامین گردد.

دوام، مقاومت مکانیکی و ویژگی‌های فیزیکی توری‌ها در اقلیم‌های مختلف ایران

از آنجا که گلخانه‌ها در مناطق متنوع ایران قرار دارند (با شدت تابش آفتاب بالا، اختلاف دمای روز و شب و گاهی باد و تگرگ)، دوام و پایداری توری‌های ضدحشره اهمیت بالایی دارد. مواد HDPE مورد استفاده در توری‌ها به خودی خود در برابر تابش فرابنفش مقاوم نبوده و برای افزایش دوام، stabilizer UV  به ترکیب آن افزوده می‌شود​. با این تثبیت‌کننده‌ها، توری‌ها می‌توانند چندین سال تحت تابش آفتاب مقاومت کرده و استحکام خود را حفظ کنند. از نظر خواص مکانیکی نیز توری‌های استاندارد HDPE عملکرد بسیار خوبی دارند؛ بر اساس گزارش‌ها مقاومت کششی آن‌ها حدود 20 تا 37 مگاپاسکال و ازدیاد طول در نقطه گسیختگی در حدود 600-200 درصد است​. توری‌های بافت راسل نیز با ساختار یکپارچه، تمامی نخ‌ها را در هم محکم می‌کنند تا در برابر نیروهای ناشی از باد شدید یا اصابت تگرگ پایدار بمانند​. با این حال، دوام یک توری محدود است: به‌طور متوسط طول عمر مفید توری‌های مرغوب تحت شرایط معمول گلخانه‌ای چیزی در حدود 3 تا 5 سال برآورد شده است​. مضاف بر این، توجه به جنس توری نیز مهم است؛ برخی توری‌های جدید از الیاف نشاسته‌ای یا پلیمرهای زیست‌تخریب‌پذیر تولید می‌شوند که پس از پایان عمر مفید، در شرایط مناسب به خاک باز می‌گردند. اگرچه چنین توری‌هایی از جهت کاهش ضایعات پلاستیکی جذابند، ولی تاکنون به دلیل افت مقاومت مکانیکی تحت تابش آفتاب و هزینه‌های بالاتر، کاربرد تجاری محدودی داشته‌اند​. در نتیجه، متداول‌ترین انتخاب در ایران، توری‌های HDPE با تثبیت‌کننده UV است که استقامت فیزیکی و مقاومت در برابر رطوبت و نور را به خوبی تامین می‌کند​.

نقش توری‌ها در کاهش مدیریت تلفیقی، مصرف آفت‌کش و سازگاری با مدیریت

توری‌های ضدحشره به دلیل جلوگیری از ورود آفات به گلخانه، به‌طور مستقیم در کاهش نیاز به سموم شیمیایی موثرند. با نصب این توری‌ها، فشار آفت در داخل گلخانه شدیداً افت کرده و اکثر حملات اولیه مهار می‌شوند؛ در نتیجه تعداد دفعات و دوزهای سم‌پاشی کاهش یافته و مزرعه‌داران می‌توانند به جای تکیه بر مواد شیمیایی، از روش‌های جایگزین بهره ببرند​. این امر علاوه بر صرفه‌جویی اقتصادی، باعث بهبود ایمنی غذایی و زیست‌محیطی تولیدات می‌گردد. از منظر IPM، توری‌ها نه‌تنها حذف برخی مراحل شیمیایی را ممکن می‌سازند، بلکه امکان استفاده از دشمنان طبیعی را نیز فراهم می‌آورند. به طوری که طبق مطالعات، به‌کارگیری توری در ترکیب با انتشار کنترل‌کننده‌های بیولوژیک (مانند زنبورهای پارازیتوئید) و حتی گرده‌افشان‌ها با موفقیت صورت گرفته و در عین حال ورود مجدد آفت‌ها به گلخانه بسیار محدود شده است​. به‌عبارت دیگر، نصب توری ضدحشره می‌تواند جزئی اساسی از برنامه‌ی IPM باشد که تولید محصول بدون سموم مضر را تسهیل می‌کند​.

جنبه‌های اقتصادی، نصب، نگهداری و طول عمر مفید توری‌ها

نصب توری ضدحشره مستلزم سرمایه‌گذاری اولیه است، اما هزینه‌ی آن در مقایسه با منافع حاصله قابل توجیه است. برای نمونه، گزارش شده که هزینه تهیه توری در حدود 60 تا 99 دلار برای هر 150 مترمربع است​. با توجه به صرفه‌جویی در مصرف سموم و افزایش عملکرد (مطالعات نشان داده‌اند که نصب توری می‌تواند باعث بهبود عملکرد و کیفیت محصول شود)

این سرمایه‌گذاری پس از مدت زمان کوتاهی بازگشت می‌یابد. برای نصب صحیح توری، باید پیش از هر چیز اطمینان حاصل کرد که توری‌ها کاملاً بر روی چارچوب دریچه‌ها و پنجره‌های گلخانه کشیده شده و هیچ درزی برای عبور آفت باقی نمانده باشد. پس از نصب، نگهداری دوره‌ای بسیار اهمیت دارد: توری‌ها باید به‌طور مرتب از گردوغبار، برگ‌های خشک و سایر ذرات پاک شوند، زیرا تجمع این مواد باعث کاهش نفوذپذیری و عملکرد تهویه توری می‌شود​. معمولاً شستشوی سطحی با آب یا تمیز کردن با برس نرم توصیه می‌شود تا منافذ توری حفظ گردد. همچنین پس از هر دوره کشت یا هر چند ماه یکبار، توری‌ها باید از نظر پارگی یا آسیب دیدگی بازبینی شده و در صورت نیاز تعمیر یا تعویض شوند. در مجموع، توری‌های استاندارد دارای طول عمر عملی چندین ساله (حدود 3–5 سال) هستند​. که با توجه به دوره‌ی نسبتا طولانی استفاده قابل قبول به‌نظر می‌رسد.