فهرست مطالب
آفتاب سوختگی در میوه
ماندانا طوسی
مقدمه
با وجود گرمای اخیر و پیش بینی های انجام شده، پتانسیل بالایی برای آفتاب سوختگی در میوه ها و سبزیجات میوه دار وجود دارد. آفتابسوختگی در روزهایی با دمای بالا، آسمان صاف و تابش نور زیاد، شایعتر است. معمولا آفتاب سوختگی در هندوانه، گوجه فرنگی، فلفل، بادمجان، خیار، سیب، توت فرنگی و تمشک مشاهده می شود.
انواع آفتابسوختگی
سه نوع آفتاب سوختگی وجود دارد که ممکن است روی میوه ها تأثیر بگذارد:
1) اولین مورد، نکروز ناشی از آفتاب سوختگی در جایی است که پوست یا بافت میوه در سمتی از میوه که در معرض آفتاب قرار دارد میمیرد. در این نوع آفتاب سوختگی یکپارچگی غشای سلولی از بین میرود و سلولها شروع به تراوش محتویات خود میکنند. دمای حیاتی بافت میوه برای آفتاب سوختگی بسته به نوع میوه متفاوت است.
تحقیقات نشان داده است که آستانه دمای پوست میوه خیار برای آفتاب سوختگی بین 100 تا 104 درجه فارنهایت و برای فلفل 125 تا 127 درجه فارنهایت میباشد. در این حالت میوه ها غیر قابل فروش می شوند.
2) نوع دوم آسیب ناشی از آفتاب سوختگی، قهوه ای شدن ناشی از آفتاب سوختگی است. این آفتاب سوختگی باعث مرگ بافت نمیشود، اما باعث از بین رفتن رنگدانه شده و در نتیجه لکهای زرد، برنزی یا قهوهای در سمتی از میوه که در معرض آفتاب است ایجاد میگردد. در این حالتسلولها زنده میمانند، غشاهای سلولی یکپارچگی خود را حفظ میکنند، سلولها تراوش نمیکنند، اما رنگدانههایی مانند کلروفیل، کاروتن ها و گزانتوفیل ها تخریب می شوند. این نوع قهوهای شدن آفتاب سوختگی در دمایی حدود 5 درجه فارنهایت کمتر از نکروز ناشی از آفتاب سوختگی رخ میدهد (یعنی 115 تا 120 درجه فارنهایت در سیب)
نور برای قهوهای شدن آفتاب سوختگی لازم است. میوهها ممکن است قابل فروش باشند اما درجه پایینتری خواهند داشت.
3) سومین نوع آفتاب سوختگی، آفتاب سوختگی فتواکسیداتیو است. این حالت در جایی است که میوههایی که برای مدت طولانی در سایه قرار گرفتهاند به طور ناگهانی در معرض نور خورشید قرار گیرند، این عارضه ممکن است در اثر هرس دیرهنگام یا پس از طوفانهایی که پوشش برگ به طور ناگهانی از بین می رود رخ دهد.
در این نوع آفتابسوختگی، میوهها به دلیل عدم سازگاری با نور زیاد، سفید میشوند و بافت میوه از بین میرود. این سفید شدن در دمای میوه بسیار پایین تر از سایر انواع آفتاب سوختگی رخ می دهد. بافت آسیب دیده اغلب سفید رنگ است.
ژنتیک
ژنتیک نیز در آفتاب سوختگی نقش دارد و برخی از گونهها بیشتر مستعد آفتاب سوختگی هستند. واریتههایی که میوههای تیرهتر دارند، آنهایی که سایبانهای بازتر دارند، و آنهایی که خوشههای میوه بازتری دارند بیشتر در معرض خطر آفتاب سوختگی هستند. کنترل آفتاب سوختگی در میوهها با ایجاد پوشش مناسب برگی در تاج پوشش، انجام میشود.
پیشگیری
هر چیزی که پوشانندگی تاج گیاهی را کاهش دهد باعث افزایش آفتاب سوختگی میشود، مانند بیماریهای برگی، پژمردگی به دلیل آبیاری ناکافی و هرس بیش از حد یا دیرهنگام، که در برخی از محصولات سولاناسه مانند گوجه فرنگی رایج است . در محصولات زراعی که در معرض خطر آفتاب سوختگی هستند، میوه ها را می توان با ایجاد سایه مصنوعی و یا با استفاده از توری سایه انداز(10-30٪ سایه) محافظت کرد.
پرورش دهندگان هندوانه سالهاست که از محصولات خاک رس و آهک برای کاهش آفتاب سوختگی در این محصول در ایالتهای جنوبی استفاده میکنند البته استفاده از لایههای ذرات دارای اشکالاتی است. اگر از این مواد برای محافظت در برابر آفتاب سوختگی روی میوه ها استفاده شود، شستن یا پاک کردن مواد در هنگام برداشت هزینه اضافی دارد.
دانههای انار در قسمتهای آفتاب سوخته رشد طبیعی نکرده و کوچک ، کم آب و تاحدودی بیرنگ باقی میمانند . حساسیت بالای میوه انار باعث میشود بخشهایی از میوه که ابتدا در سایه رشد کردهاند چنانچه در معرض نور شدید قرار گیرند، دچار آفتاب سوختگی شوند. انتخاب ارقام مناسب، پرهیز از هرس شدید و تربیت صحیح درخت، استفاده از سایبان و پوشش میوه یا موادی مثل کائولین از روشهای کاهش این خسارت در باغ ها میباشد.
کارکردهای فسفیت پتاسیم در گیاه
احمد مشتاقی
عنصر فسفر یکی از عناصر پرمصرف گیاه به شمار میرود که کارکردهای بسیار مهمی در مراخل مختلف رشد و نمو گیاه ایفا میکند. این عنصر در تمام فرآیندهای بیوشیمیایی، سازوکارهای انتقال انرژی و انتقال پیامها دخالت مینماید. فسفر از اجزای مهم تشکیل دهنده DNA، RNA، فسفوپروتئینها، فسفولیپیدها، کوآنزیمهای NADPH و NADP و مولکولهای حامل انرژی ADP (آدنوزین دی فسفات) و ATP (آدنوزین تری فسفات) به شمار میرود.
تمام سلولهای گیاهی دارای ترکیبات فسفری میباشند. فسفر در تقسیم سلولی، رشد بافتهای ریشه و شاخهها، رشد بذر و مغزدانهها حیاتی هستند. لازم به ذکر است که در فرایند انجام فتوسنتز فسفر به عنوان کلیدیترین عنصر در تولید انرژی نقش دارد.
همواره گیاه برای جذب این عنصر بسیار ضروری از خاک با یک سری محدودیتهایی روبرو بوده از جمله:
- حرکت این عنصر در داخل خاک بسیار کند است.
- این عنصر در داخل خاک به فرمهای غیر قابل جذب تثبیت میشود.
- در pHهای بالا و پایین در خاک با سایر عناصر واکنش داده و به فرمهای غیر قابل جذب در گیاه در میآید.
- عدم جذب مناسب و کافی در زمانهایی که گیاه در معرض تنشهای محیطی قرار دارد.
بنابراین برای تامین این عنصر بسیار ضروری برای گیاه، باید از کودهای حاوی فسفر به صورت تکمیلی در برنامه غذایی استفاده گردد.
فسفیت پتاسیم یک کود چند منظوره است که به صورت همزمان باعث تامین فسفر و پتاسیم برای گیاه میگردد. باتوجه به نوع فرمولاسیون و تکنولوژی ساخت، نسبت به سایر منابع فسفر دارای راندمان جذب و کارایی مصرف بسیار بالاتری میباشد.
منابع فسفیت نسبت به فسفات دارای ویژگی های زیر می باشند:
- حلالیت بالاتری دارند.
- جذب آسانتر و سریعتری دارند.
- سرعت جابه جایی و حرکت بسیار بالاتری در شیره گیاهی دارند.
- خاصیت ایجاد مقاومت بیشتری در گیاه در برابر بیماری ها دارند.
تحقیقات نشان داده ترکیبات فسفیت پتاسیم به دو روش مستقیم و غیر مستقیم میتوانند باعث ایجاد مقاومت و مهار بیماریها در گیاه شود. در روش مستقیم با تغییر در سوخت و ساز سلول باعث مهار رشد و تا حدودی مانع اسپورزایی عامل بیماری میگردند. در روش غیر مستقیم با فعال کردن مکانیسمهای مقاومتی گیاه (تولید فیتوآلکسین ها و اکسیژنهای فعال و یا القاء پروتئینهای مقاومتی) و یا تقویت و ترمیم دیواره سلولی باعث ایجاد مقاومت میشوند.
با مصرف کودهای فسفیت پتاسیم علاوه بر تامین فسفر و پتاسیم باعث ایجاد مقاومت در گیاه در برابر بیماریها میگردد که میتواند سبب کاهش مصرف سموم و در نتیجه کاهش هزینههای تولید و تامین سلامت مصرف کننده شود.
مدیریت تلفیقی خوشه خوار انگور
محمدحسین فرهادیان
معرفی
خوشه خوار انگور (Lobesia botrana) مهمترین آفت باغ های انگور در سراسر اروپا و همچنین کشورهای مجاور دریای مدیترانه، شمال آفریقا و آسیا میباشد. این حشره، آفت کلیدی بسیاری از باغ های انگور کشور ایران (آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، قزوین، چهارمحال و بختیاری، خراسان رضوی، خراسان شمالی، زنجان، سمنان، فارس، کردستان، کهکیلویه و بویراحمد، لرستان، مرکزی و همدان) محسوب می شود.
این آفت برای اولین بار در سال 1324 توسط کوثری از باغ های ارومیه گزارش شده است. خسارت مستقيم آفت از طريق تغذيه لاروهاي حشره از غنچهها، خوشههاي گل، حبههاي نارس و رسيده انگور بوده و منجر به کاهش میزان محصول میشود. خسارت غیرمستقیم آفت از طریق مساعد شدن شرایط حبههای صدمه دیده به پوسیدگی توسط قارچ Botrytis cinerea و همچنین تغذیه و فاسد شدن حبه های انگور در نتیجه ی خسارت برخی حشرات و مگسها ایجاد میشود.
نقشه پراکنش جغرافیایی خوشه خوار انگور (EPPO https://gd.eppo.int, 2020.5.15)
حشره بالغ این آفت، شب پره است که عرض بدن آن با بالهای باز ، حدود 12 میلی متر و طول بدن حدود 6 میلی متر میباشد. بالهای جلویی با زمینه قهوهای روشن همراه با دو نوار روشن عرضی است. در بخش میانی آن لکههای با نقش نگار تیره دیده میشود و نوارها به طور متناوب بین لکه ها واقع شدهاند. بالهای جلویی در حاشیه انتهایی بالها ریشکهایی به رنگ روشن دارند.
تخم ها به قطر 0.6 تا 0.8 میلی متر هستند و رنگ آن زرد مایل به سفید است. تعداد نسل خوشه خوار انگور در فصل رویش براساس مناطق جغرافیایی مختلف، متفاوت و از دو تا پنج نسل در سال گزارش شده است. در ایران این آفت براساس موقعیت جغرافیایی منطقه و شرایط محیطی، سه تا چهار نسل با نسل چهارم ناقص در استانهای آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، اردبیل، زنجان، خراسان رضوی، خراسان شمالی، قزوین، تهران و اصفهان و سه تا چهار نسل در استانهای فارس و چهارمحال و بختیاری مشاهده میشود.
نحوه خسارت به انگور
در بهارهای سرد، لاروها زودتر از مرحله گلدهی درخت مو ظاهر میشوند و برای زنده ماندن، از سایر قسمتهای گیاه از جمله جوانههای گل باز نشده تغذیه میکنند. لاروها به بوی مواد فرار منتشر شده از برگهای سبز و خوشههای انگور آلوده به کپک خاکستری تمایل زیادی نشان میدهند. این آفت میتواند دوره فعالیت خود را با زمان خوشه دهی میزبان تنظیم کند. لاروهای نسل اول از جوانههای رویشی تغذیه کرده و سبب خشکیدن گل ها و جوانهها و ریزش آن ها میشوند.
لاروهای نسل دوم از غوره تغذیه کرده و بر اثر تغذیه، پوست غوره خاکی رنگ و چروکیده شده و در نهایت حبهها میریزند.
تخم (راست بالا)، لاور (چپ بالا)، شفیره (پایین) شب پره خوشه خوار انگور
لاروهای نسل سوم از خوشههای رسیده تغذیه میکنند. خسارت اصلی خوشه خوار انگور مربوط به لاروهای نسل سوم میباشد که علاوه بر خسارت مستقیم ناشی از تغذیه، شامل خسارت غیرمستقیم ناشی از انتقال قارچ عامل پوسیدگی خاکستری توسط لاروهای آفت نیز میباشد.
دستورالعمل مدیریت آفت انگور
كنترل زراعي و مكانيكي
- استفاده از ارقامي كه خوشه متراكم ندارند جهت احداث باغ
- شخم عميق و استفاده از يخ آب زمستانه براي از بين بردن شفيره هاي زمستان گذران
- احداث باغ ها به صورت رديفي و به روش داربستي
- هرس باغ براي جلوگيري از تجمع شاخه هاي اضافي
- سوزاندن علف هاي هرز و برگ هاي خشك در پاييز
كنترل بيولوژيك
- كاربرد حشره کش Bacillus thuringiensis Kurstakiبا میزان مصرف 2 در هزار ، براي كنترل لاروهاي سنين پايين
کنترل شیمیایی
- فوزالن 1.5 در هزار
- تري كلروفن 1 تا 1.5 در هزار
- اسپينوزاد 0.25 در هزار
- لوفنورون + فنوكسي كارپ 0.3 در هزار
- متوكسي فنوزايد 0.75 در هزار
خسارت نسل دوم لارو شپ پره خوشه خوار انگور
تفاوت محصول سالم، طبیعی و ارگانیک
ماندانا طوسی
محصول سالم چیست؟
استفاده بی رویه از کودهای شیمیایی و سموم دفع آفات در کشور و باقی ماندن این ترکیبات در محصولات، سبب شده است تا اصلیترین راهبرد مهم برای توسعه کشاورزی در کشور، در وهله اول، افزایش سطح سلامت جامعه با اولویت تولید محصول سالم و در وهله بعد، تولید محصول ارگانیک باشد.
هدف نهایی اجرای برنامه تولید سالم در کشور، سوقدادن داوطلبانه کشاورزان به سمت تولید محصول سالم در کشور با استفاده از امکانات غیردولتی است، چنانچه این هدف حاصل گردد، کشاورزان به این باور میرسند که بهمنظور ایجاد اطمینان خاطر در مصرفکنندگان باید به تولید محصول سالم روی آورده و به عرضه آن در بازار بپردازد.
چه تفاوتی بین محصول سالم، ارگانیک و طبیعی وجود دارد؟
محصول سالم
به محصولی گفته میشود که عاری از عناصر و ترکیبات سمی و آلاینده بوده و یا با رعایت حداکثر باقیمانده مجاز تولید شده باشد. میتوان گفت محصول سالم حاصل از روشهای تولید ارگانیک (کشاورزی زیستی) است که در این حالت عاری از عناصر و ترکیبات سمی و آلاینده است و به آن محصول ارگانیک اطلاق میشود.
محصول طبیعی
این محصولات عاری از بقایای مواد شیمیایی مصنوعی و حاصل تولید مناطق وحشی، طبیعی و دستنخورده (دور از دخالت انسان) مانند مراتع، جنگلها، دیمزارها یا مزارع مشخصی هستند که به دلیل شرایط خاص اقلیم و اکولوژی منطقه در طول سالهای مدید و بهصورت سنتی، در تولید آنها از هیچگونه نهادههای شیمیایی استفاده نشده است.
محصول ارگانیک
محصولی است که در تمام مراحل رشد با سیستم طبیعی هماهنگ بوده و در خاکی که از چند سال قبل هیچگونه سموم دفع آفات گیاهی نظیر علفکشها، قارچکشها و مواد شیمیایی در آن استفاده نشده و فقط با مواد طبیعی مانند کمپوست گیاهی تقویت میشود، رشد میکنند.
این محصولات، ماحصل بهکارگیری استانداردهای زیستمحیطی هستند. مهمترین هدف تولید محصولات ارگانیک حفظ و پایداری خاک و ارزشهای اکوسیستمی است؛ بنابراین کشاورزی ارگانیک، مبتنی بر مدیریت اکوسیستم، متمرکز بر حاصلخیزی خاک و سلامت گیاه و عدم مصرف مواد شیمیایی مصنوعی، سازگار با شرایط اجتماعی، اقتصادی منطقهای و محلی است. این محصولات دارای کیفیت، طعم طبیعی و خوب و فاقد هرگونه مواد شیمیایی مصنوعی و باقیمانده عناصر و فلزات و مواد مضر هستند.
درجهبندی مواد غذایی از نظر ارگانیک بودن یا نبودن
در اکثر کشورها یک محصول باتوجه به این که به چه میزان از ترکیبات طبیعی تشکیل شده باشد، در یکی از ۴ دسته زیر قرار میگیرد:
صددرصد ارگانیک: محصولاتی هستند که بهطور کامل از ترکیبات طبیعی تشکیل شدهاند.
ارگانیک: محصولاتی هستند که به میزان ۹۵ درصد متشکل از ترکیبات طبیعی هستند.
تولید شده با مواد ارگانیک: محصولاتی هستند که حداقل دارای ۷۰ درصد مواد طبیعی باشند.
غیرارگانیک: مواد غذایی که میزان مواد طبیعی در آنها، کمتر از ۷۰ درصد باشد، ارگانیک محسوب نمیشوند.
در ایران، این درجهبندی کمی متفاوت است؛ بهطوریکه محصولات ارگانیک باتوجهبه این که به چه میزان از مواد طبیعی تشکیل شده باشند، میتوانند در دودسته ارگانیک یا در حال گذار قرار گیرند.
شناسایی انواع بافت خاک و اصلاح آنها
محمدرضا عرب سرخی
مقدمه
یکی از خصوصیات فیزیکی خاک، که تقریبا در تمام جنبههای کاربردی و مدیریتی خاک اهمیت دارد بافت خاک میباشد. بسیاری از خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک (از جمله نگهداری آب و عناصر غذایی) بستگی به بافت خاک دارد که با چه اجزایی تشکیل شده است.
بافت خاک چیست؟
بافت خاک از 4 بخش اصلی مواد معدنی، آلی، آب و هوا تشکیل شده که بخش معدنی خاک مربوط به ذرات تشکیل دهنده خاک میباشد و از ساختار کانیها نشأت گرفته است. بافت خاک شامل سه دسته رس، سیلت و شن میباشند و از نظر اندازه و خصوصیات با هم متفاوت هستند.
شناسایی انواع خاک بر اساس ظاهر و ویژگی
شناسایی انواع خاک بر اساس ظاهر و ویژگیهای فیزیکی آن میتواند بهصورت بصری و با استفاده از برخی خصوصیات محسوس انجام شود.
خاکهای شنی
خاکهای شنی دارای دانهبندی نسبتا درشت بوده و تخلخل بالایی دارد، این خاکها میزان مواد مغذی یا رطوبت را به خوبی حفظ نمیکنند. خاکهای شنی زهکشی سریع دارند، که اغلب از نظر مواد غذایی ضعیف، و برای حمایت از رشد گیاه به آبیاری و کوددهی منظم نیاز دارد. از آنجایی که خاکهای شنی بسیار فقیر هستند این خاک را برای کاشت درختان نمیتوان استفاده کرد، در صورت استفاده از این نوع خاک نیاز به استفاده از مواد آلی برای بهبود ساختارخاک ضروری میباشد. اما از خاکهای شنی برای ریشهدهی قلمه و یا برای جوانه زدن بذور میتوان از این خاک استفاده کرد چرا که آب پای قلمه و یا اطراف بذر مدت زمان زیاد نمانده و سبب پوسیدگی آنها نمیشود.
اصلاح خاک شنی
اگر خاکی که شما در دسترس دارید درصد بالایی شن دارد و میخواهید در آن زمین محصولات کشاورزی بکارید باید بدانید که موفقیت زیادی در پی ندارد مگر اینکه بافت خاک را اصلاح کنید، اصلاح بافت خاک شنی با اضافه کردن کود دامی امکان پذیر بوده، کود دامی کاملا پوسیده میتواند چسبندگی بافت خاک را افزایش داده و از طرفی حاصلخیزی و میزان مواد آلی خاک را نیز افزایش بدهد. از مهمترین مزیتهای خاک ماسه ای میتوان به گرم شدن سریعتر خاک در بهار اشاره کرد، اما یکی از معایب مهم خاکهای شنی خشک شدن سریع در فصول گرم سال که موجب ایجاد تنش آبی در گیاهان میشود.
افزودن مواد آلی موثرترین راه برای اصلاح خاک شنی است. مواد آلی ساختار خاک را بهبود میبخشد، همچنین مواد مغذی و حفظ آب را افزایش میدهد و فعالیت میکروبی مفید را تقویت میکند. در زیر تعدادی از مواد آلی که می تواند جهت بهبود ساختار خاک های شنی استفاده شود آورده شده است.
- کود دامی: کود پوسیده یکی از منابع عالی مواد آلی است که هم مواد مغذی و هم ساختارخاکهای شنی را بهبود میبخشد.
- کمپوست: کمپوست منبعی غنی از مواد آلی و مواد مغذی است، که ظرفیت نگهداری آب و مواد غذایی را در خاک بهبود میبخشد.
- پیت ماس: پیت ماس به بهبود حفظ رطوبت کمک میکند و میزان pH را کاهش میدهد که بسته به محصولاتی که در حال رشد هستید میتواند مفید باشد.
- محصولات پوششی (کود سبز): رشد گیاهان پوششی مانند شبدر، یونجه یا حبوبات در خارج از فصل میتواند به افزودن مواد آلی به خاک کمک کند. هنگامی که این گیاهان دوباره در خاک برگردانده میشوند، تجزیه شده و موجب بهبود ساختار خاک میگردد.
خاک رسی
در بسیاری از مناطق کشور خاک از درصد بالای رس برخوردار است، مانند مناطق کویری و بیابانی کشور مانند استانهای یزد، کرمان و اصفهان، ویژگی مهم خاکهایی که درصد بالای رس دارند چسبندگی بالای این گونه خاکها است. ریشه درختان و گیاهان زراعی به تخلخل برای نفوذ نیاز دارند و تهویه در اطراف ریشه از اهمیت بالایی برخوردار است، نفوذ آب به خاکهایی که درصد بالایی رس دارند به سختی انجام شده و بنابراین ماندابی آب پای درخت به مدت زمان زیاد اتفاق میافتد، همین امر سبب افزایش بیمارهای پوسیدگی طوقه و ریشه در درختان و گیاهان زراعی، سبزی و صیفی میشود.
از ویژگی ظاهری در تشخیص زمینهایی که درصد بالایی رس دارد این است که در هنگام آبیاری، آب به سرعت نفوذ نمیکند. علاوه بر این پس از آبیاری در صورتی که بخشی از خاک خیس را در دست فشار دهید به راحتی ذرات خاک به هم چسبیده و فرم میگیرد. یکی از مهمترین خصوصیت خاکهای رسی پس از خشک شدن خاک و ترک خوردگی زمین میباشد.
ترک خوردن خاک برای ریشه درختان تهدیدی جدی به شمار میرود، خاک رسی به لحاظ اسیدیته غالبا قلیایی بوده و همین امر سبب میشود برخی از عناصر از دسترس گیاه خارج شده و بلوکه شوند، علاوه بر این موارد خاک رسی در بهار به آهستگی گرم میشود. اما از مزایایی که این قبیل خاکها دارند این است که عناصر غذایی را به خوبی در خود نگه داشته و میزان آبشویی عناصر در این خاکها بسیار پایین است، از این نوع خاک میتوان در پرورش گیاهانی که به آب زیاد نیاز دارند استفاده کرد.
اصلاح خاکهای رسی
برای اصلاح خاکهای رسی به منظور بهبود شرایط رشد محصولات کشاورزی، نیاز است که ویژگیهای خاک و نیازهای گیاهی را در نظر بگیریم. همانطور که گفته شد خاکهای رسی معمولاً دارای ذرات ریز و چسبنده هستند که باعث کاهش نفوذپذیری هوا و آب میشود و در نتیجه، رشد گیاهان در این خاکها با مشکلاتی مواجه میشود. در اینجا چند راهکار عملی برای اصلاح خاکهای رسی آورده شده است:
- افزودن مواد آلی : افزودن مواد آلی به خاکهای رسی باعث بهبود ساختمان خاک میشود. مواد آلی به ذرات رسی میچسبند و سبب میشوند تا فضاهای خالی ایجاد شده و نفوذپذیری خاک افزایش یابد.
- استفاده از شن و ماسه: مخلوط کردن شن با خاکهای رسی میتواند ساختار خاک را بهبود دهد. این کار باعث افزایش تخلخل و نفوذپذیری خاک میشود و از چسبندگی خاک می کاهد.
- استفاده از کلسیم: افزودن ترکیباتی همچون کربنات کلسیم به خاک رسی میتواند به کاهش چسبندگی خاک کمک کند. کلسیم در تثبیت ساختار خاک نقش دارد و موجب افزایش تهویه و نفوذپذیری آب میشود.
- آبیاری مناسب (آبیاری تدریجی و کنترل شده): آبیاری بیش از حد در خاکهای رسی میتواند منجر به غرقاب شدن خاک و کمبود اکسیژن برای ریشهها شود. بنابراین، استفاده از سیستمهای آبیاری قطرهای یا آبیاری با فواصل زمانی مناسب برای جلوگیری از تجمع آب در سطح خاک پیشنهاد میشود.
خاکهای سیلتی
خاک سیلتی ویژگیهای مثبت هر دو نوع خاک رسی و شنی را به همراه دارد، در واقع این خاک ها نفوذپذیری مناسب و قابلیت نگهداری عناصر غذایی را دارند. به طور کلی این خاک را به عنوان یک خاک حاصلخیز و بسیار مناسب برای کشاورزی معرفی کرد. خاک سیلتی عمدتاً از ذرات ریز تشکیل شده است که کوچکتر از ماسه اما بزرگتر از خاک رس هستند. اندازه ذرات معمولاً بین 0.002 میلی متر تا0.05 میلی متر است.
خصوصیات خاکهای سیلتی
- قدرت نگهداری آب: خاک سیلتی به دلیل ذرات ریز خود رطوبت را بهتر از خاک های شنی نگه میدارد. ممکن است در شرایط مرطوب نیز زهکشی ضعیفی داشته باشد. با این حال، به دلیل اندازه منافذ کوچک، این ویژگی به ویژه در نواحی خشک و نیمهخشک اهمیت دارد.
- حاصلخیزی: خاک سیلتی معمولاً حاصلخیز است. ذرات ریز میتوانند مواد مغذی ضروری مانند نیتروژن، فسفر و پتاسیم را که برای رشد گیاه مفید هستند، در خود نگه دارند.
- حفظ مواد غذایی: خاکهای سیلتی قادر به نگهداری مقادیر زیادی از مواد غذایی هستند، که برای رشد گیاهان ضروری است. این خاکها به دلیل ظرفیت بالای تبادل کاتیونی (CEC) که دارند، میتوانند مواد مغذی را برای مدت زمان طولانی ذخیره کنند.
- نفوذپذیری و زهکشی: یکی از معایب خاکهای سیلتی، زهکشی ضعیف است. این خاکها به دلیل ساختار ریز دانه خود، نمیتوانند آب را به راحتی از خود عبور دهند. برای بهبود زهکشی، ممکن است نیاز به افزودن مواد آلی یا ماسه به خاک باشد.
- pH خاک: خاکهای سیلتی معمولاً دارای pH خنثی یا کمی قلیایی هستند، که این ویژگی میتواند برای بیشتر گیاهان مناسب باشد. pH نامناسب میتواند باعث کاهش جذب مواد مغذی توسط گیاهان شود.
خاکهای لومی
خاکهای لومی خاکهایی هستند که ترکیب مناسبی از ذرات شن، سیلت و رس دارند. این خاکها نه خیلی شنی هستند که آب و مواد مغذی را سریعاً از دست بدهند، نه خیلی رسی هستند که باعث آبگرفتی و عدم تهویه مناسب خاک شوند. خاکهای لومی معمولاً به عنوان خاکهای ایدهآل برای کشاورزی شناخته میشوند، زیرا ترکیبی از خواص مختلف دارند که آنها را برای رشد انواع مختلف گیاهان مناسب میسازد.
خصوصیات خاکهای لومی
- ترکیب ذرات: خاکهای لومی به طور معمول حدود 40% شن، 40% سیلت و 20% رس دارند. این ترکیب متعادل باعث میشود که خاک لومی از ویژگیهای مثبت هر سه نوع خاک بهرهمند باشد.
- توانایی حفظ رطوبت: خاکهای لومی قابلیت خوبی برای نگهداری رطوبت دارند، همچنین به دلیل ترکیب متعادل ذرات، این رطوبت به سرعت از خاک تبخیر نمیشود. این ویژگی باعث میشود که خاک لومی در مناطق با بارش کم یا مناطق خشک، برای کشت گیاهان مقاوم به خشکی مناسب باشد.
- زهکشی و تهویه عالی: به دلیل وجود ذرات شن در ترکیب خاک، خاکهای لومی معمولاً زهکشی خوبی دارند، که به گیاهان اجازه میدهد تا از آب اضافی خارج شوند و از خطر آبگرفتگی جلوگیری شود. همچنین، تهویه خوب این خاکها باعث میشود که اکسیژن به راحتی به ریشهها برسد، که برای رشد ریشهها و توسعه آنها ضروری است.
- حفظ مواد مغذی: خاکهای لومی دارای ظرفیت بالایی برای نگهداری مواد مغذی هستند. رسها و سیلتها میتوانند مواد مغذی را جذب کرده و در اختیار ریشه گیاهان قرار دهند. این ویژگی برای رشد مناسب گیاهان ضروری است.
- pH خنثی: خاکهای لومی معمولاً pH خنثی دارند (حدود 6-7)، که برای بسیاری از گیاهان کشاورزی مناسب هستند. این pH معمولاً باعث میشود که گیاهان بتوانند به راحتی اکثر عناصر غذایی را از خاک جذب کنند.
شناسایی دقیق نوع بافت خاک
با توجه به اینکه بافت خاک عامل تعیین کنندهی بسیار مهمی در کشاورزی است بنابراین اینکه بتوانید تشخیص بدهید خاکی که قرار است در آن باغ احداث کنید یا زراعت کنید چه بافتی دارد، تشخیص بافت خاک در برخی موارد به صورت ظاهری امکان پذیر است اما برای تشخیص دقیق بافت خاک توصیه میشود با تهیهی پروفیل خاک و نمونهی خاک و ارسال آن به آزمایشگاه خاکشناسی بافت خاک خود را به طور دقیق مشخص کنید.
ضدعفونی گلخانه قبل از کشت جدید
رسول نصیری
مقدمه
تولید مداوم محصولات در فضای بسته گلخانهها، گرچه بهرهوری را افزایش داده، اما موجب شده محیطهای گلخانهای در معرض انباشت عوامل بیماریزا قرار بگیرند. قارچها، باکتریها، نماتدها و حتی ویروسها میتوانند بهراحتی از فصلهای قبلی در محیط خاک، سیستم آبیاری یا تجهیزات باقی بمانند و کشت جدید را به خطر اندازند. در بسیاری از کشورها، مخصوصاً در اقلیمهای گرم و مرطوب، پژمردگیها، پوسیدگیهای ریشه و بیماریهای با منشأ خاک از عوامل اصلی افت عملکرد گلخانهها شناخته میشوند. به همین دلیل، ضدعفونی کامل گلخانه پیش از شروع کشت جدید یک ضرورت عملیاتی و نه فقط یک توصیه فنی به شمار میآید. این فرآیند مجموعهای از روشهای فیزیکی، شیمیایی و زیستی را شامل میشود که با هدف کاهش یا حذف جمعیت بیمارگرها، بذر علفهای هرز و سایر آفات در محیط تولید انجام میپذیرد.
منابع آلودگی در گلخانه
آلودگی گلخانهای میتواند از منابع مختلفی وارد شود. یکی از مهمترین آنها بقایای گیاهی کشت قبلی است که ممکن است حاوی اسپور قارچهای مثل Botrytis cinerea یا Fusarium oxysporum باشد.
خاک، اگر ضدعفونی نشده باشد، منبع اصلی نماتدها، قارچهای خاکزی و بذر علفهای هرز است. سیستمهای آبیاری نیز در صورت عدم نگهداری صحیح میتوانند رسوب هایی تشکیل دهند که دارای باکتریها و جلبکها هستند. ابزارهایی مانند قیچیهای هرس، چاقوها، گلدانها و حتی کفش کارگران نیز میتوانند ناقل آلودگی باشند. مطالعات میدانی در گلخانههای مدیترانهای نشان میدهد که بیش از 70 درصد از موارد آلودگی فصلی ناشی از عدم ضدعفونی صحیح سطوح تماس، بهویژه در سیستمهای کشت بدون خاک، بوده است.
روشهای فیزیکی ضدعفونی
بخاردهی
یکی از بهترین روشهای استریلسازی خاک گلخانه، استفاده از بخار آب داغ است. با رساندن دمای خاک به حدود 70–80 درجه سانتیگراد به مدت 30 تا 60 دقیقه، میتوان طیف گستردهای از قارچها، نماتدها و تخم حشرات را نابود کرد. این روش هیچ باقیمانده شیمیایی ندارد و پس از خنک شدن خاک، بلافاصله میتوان کشت را آغاز کرد. تنها نقطه ضعف آن، هزینه تجهیزات و مصرف انرژی است. یکی از چالشهای بخاردهی سنتی، عدم یکنواختی توزیع دما در عمق خاک است. برای بهینهسازی عملکرد، استفاده از سنسورهای دمای خاک و سیستمهای اتومات کنترل بخار توصیه میشود. همچنین، افزودن رطوبت اولیه به خاک پیش از بخاردهی میتواند اثربخشی آن را تا 30٪ افزایش دهد. در مطالعه ای در جنوب ایتالیا نشان داده شده، استفاده از بخاردهی مرطوب باعث کاهش قابلتوجه بیماری Sclerotinia در کشت خیار شده است.
خورشیددهی (Solarization)
در مناطق آفتابی، میتوان از انرژی خورشید برای ضدعفونی خاک بهره گرفت. با مرطوب کردن خاک و پوشش آن با پلاستیک شفاف برای 4–6 هفته در تابستان، دمای لایه سطحی خاک افزایش یافته و بسیاری از عوامل بیماریزا نابود میشوند. این روش کمهزینه، ایمن و مناسب برای سیستمهای ارگانیک است، اما در مناطق خنک یا ابری تأثیرگذاری کمتری دارد. در برخی کشورها از “مولد بخار خورشیدی” استفاده میشود که ترکیب انرژی خورشیدی و فناوری بخار است، بدون وابستگی به سوختهای فسیلی. این فناوری هنوز در مراحل آزمایشی است اما در اسپانیا و مراکش نتایج امیدبخشی داشته است.
روشهای شیمیایی ضدعفونی
فرمالین
فرمالین (محلول فرمالدهید) پیشتر بهطور گسترده برای ضدعفونی خاک استفاده میشد. این ماده ضدقارچ و ضدنماتد قوی است، اما بهشدت سمی و سرطانزا بوده و در بسیاری کشورها اکنون استفاده از آن ممنوع یا محدود شده است.
هیپوکلریت سدیم (وایتکس)
برای ضدعفونی ابزارها و سطوح، محلولهای هیپوکلریت سدیم با غلظت ۵ تا ۱۰ درصد رایج هستند. این ماده بهسرعت بسیاری از قارچها و باکتریها را غیرفعال میکند، اما بر فلزات خورنده است و بخارات آن برای سلامت انسان مضر است.
پراکسید هیدروژن و اسید پراستیک
ترکیبات پراکسید و پراستیکاسید امروزه بهعنوان ضدعفونیکنندههای جدید و سازگار با محیط زیست در سیستمهای گلخانهای استفاده میشوند. این مواد بدون باقیمانده سمی هستند و میتوانند در شستوشوی سیستم آبیاری، سینیهای کشت و حتی تصفیه آب نقش داشته باشند. مطالعات مقایسهای نشان دادهاند که پراستیکاسید در غلظت 80 ppm میتواند تا 95٪ از جمعیت Pythium در سیستمهای هیدروپونیک را در عرض 15 دقیقه کاهش دهد، در حالی که کلر در همین مدت تنها 70٪ کاهش داشته است. مواد شیمیایی مانند فرمالدهید، هیپوکلریت سدیم و پراستیکاسید اگرچه مؤثرند، اما نیازمند پروتکلهای ایمنی سختگیرانه هستند. کارگران باید از تجهیزات حفاظتی شامل ماسک فیلتردار، دستکش نیتریل، لباس مقاوم به مواد شیمیایی و تهویه فعال محیط استفاده کنند. قرار گرفتن در معرض بخار فرمالین حتی در مدت کوتاه میتواند موجب تحریک چشم، سیستم تنفسی و پوست شود. لذا استفاده از این مواد فقط باید در فضای خالی، بدون گیاه زنده و با آموزش کامل انجام گیرد.
روشهای زیستی و پایدار
بیوفومیگاسیون
در این روش از بقایای گیاهان خانواده شببویان (مثل خردل یا تربچه روغنی) استفاده میشود که هنگام تجزیه، ترکیباتی مانند ایزوتیوسیانات آزاد میکنند. این ترکیبات طبیعی، عملکردی مشابه فومیگانتهای شیمیایی دارند، اما بدون اثرات منفی زیستمحیطی. این روش بهویژه در کشاورزی ارگانیک کاربرد بالایی دارد.
قارچها و باکتریهای آنتاگونیست
قارچهایی مانند Trichoderma و باکتریهایی مثل Bacillus subtilis در کنترل بیماریهای قارچی خاکزاد مؤثرند. آنها از طریق رقابت، تولید آنتیبیوتیک و القای مقاومت در گیاه عمل میکنند. مصرف این عوامل زیستی معمولاً پس از بخاردهی یا خورشیددهی انجام میشود تا مانع استقرار مجدد بیمارگرها در خاک گردد. اخیراً تحقیقات روی استفاده همزمان از میکروارگانیسمها و بیوفومیگاسیون آغاز شده و ترکیب این دو راهکار در کاهش پایداری پاتوژنها نتایج مثبتی داشته است.
ضدعفونی سیستمهای آبیاری و بستر کشت
سیستمهای آبیاری قطرهای، اگر بهدرستی نگهداری نشوند، محل رشد جلبک و باکتریهای بیماریزا خواهند بود. برای جلوگیری از آن، ضدعفونی منظم با پراکسید هیدروژن یا ازن بسیار توصیه میشود. در برخی گلخانهها، اشعه فرابنفش (UV) برای تصفیه آب استفاده میشود که بدون افزودن مواد شیمیایی، آب را پاکسازی میکند. بسترهای کشت مانند کوکوپیت یا راک وول نیز اگر مجدد استفاده شوند، باید بخاردهی یا شستوشوی دقیق شوند. در غیر این صورت، بیماریهای باقیمانده از دوره قبلی میتوانند در فصل جدید فعال شوند. در پژوهشی روی ۳ سیستم NFT بازگشتی، رشد Pythium و Rhizoctonia پس از ۳ دوره کشت به شدت افزایش یافت. شستوشوی فشار بالا همراه با ضدعفونی با پراستیکاسید (80–100 ppm) و خشککردن کامل بستر، روشی موفق برای کاهش این خطر گزارش شده است.
مزایا و محدودیت روشها (خلاصه تطبیقی)
پروتکل گامبهگام ضدعفونی گلخانه
چالشها
با حذف تدریجی ترکیبات پرخطر، نیاز به توسعه راهکارهای پایدارتر و بیخطرتر بیشتر شده است. استفاده از بخار خورشیدی، فاژهای زیستی و اتوماسیون در ضدعفونی ابزار و سطوح از محورهای تحقیقاتی آیندهاند. بهویژه در سیستمهای کشت بدون خاک، توجه به آلودگی “آب برگشتی” اهمیت بیشتری پیدا کرده است و مطالعات نشان دادهاند که چرخههای ضدعفونی ناکافی در این بخش میتوانند منجر به شیوع ثانویه آلودگی شوند. همچنین تلفیق روشهای مختلف (مثلاً بخاردهی + تلقیح زیستی) برای رسیدن به نتیجه مؤثر و پایدار بسیار مؤثر گزارش شده است.
نتیجهگیری
ضدعفونی گلخانه، تنها یک گام فنی نیست، بلکه پایهای برای تولید سالم، پایدار و اقتصادی است. رویکردهای نوین تأکید دارند بر تلفیق روشهای مؤثر (شیمیایی یا حرارتی) با راهکارهای زیستی و پیشگیرانه. انتخاب روش مناسب باید متناسب با شرایط گلخانه، اقلیم منطقه و نوع محصول باشد. آنچه مسلم است، هر هزینهای که امروز برای ضدعفونی صرف میشود، در آینده با کاهش تلفات گیاهی و افزایش عملکرد باز خواهد گشت. توصیه میشود گلخانهها دفترچه ثبت عملیات ضدعفونی داشته باشند و هر عملیات را با تاریخ، ماده استفادهشده، دوز، دما و زمان تماس ثبت کنند. این کار نه تنها در پیگیری آلودگیها، بلکه در انطباق با استانداردهای صادرات و بازرسی نیز مفید خواهد بود.
